Αναδιάρθρωση 101: ιστορικά υψηλές τιμές στα ελληνικά CDS

Πολλά ακούγονται το τελευταίο διάστημα για την πιθανότητα αναδιάρθρωσης του ελληνικού χρέους και δεν είναι λίγοι αυτοί που κινδυνολογούν και ποντάρουν σε επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης στην Ευρωζώνη.  Σχεδόν ένα χρόνο μετά από την ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης-επιτήρησης από ΔΝΤ/ΕΕ, έχουν πυκνώσει οι ανησυχίες ότι το χρέος των 326δισ ευρώ δύσκολα θα τιθασευτεί, παρά τα γενναία μέτρα λιτότητας.

Σύμφωνα με τις τρέχουσες τιμές των ελληνικών ομολόγων καθώς και των CDS (προϊόντα ασφάλισης έναντι πιθανής χρεωκοπίας ενός ομολογιακού εκδότη) η αγορά “πιέζει” για κάποιου είδους επέμβαση – αναδιάρθρωση  (η πιθανότητα χρεωκοπίας έχει πλέον φτάσει κοντά στο 70%). Οι έλληνες πολιτικοί προσπαθούν να πείσουν οτι δεν τρέχει τίποτα αλλά οι αγορές φαίνεται να διαφωνούν εκτοξεύοντας τις τιμές των ασφαλίστρων σε ιστορικά υψηλά.

Ασφάλιστρα κινδύνου έναντι πιθανής αδυναμίας του εκδότη (5-year CDS)

 

Υπάρχουν πολλοί τρόποι που ένας εκδότης μπορεί να κάνει αναδιάρθρωση χρέους και κάποιοι είναι λιγότερο επώδυνοι από άλλους. Το χειρότερο σενάριο είναι να αγνοήσει τους πιστωτές του και  αιφνιδίως να δηλώσει οριστική αδυναμία πληρωμής των υποχρεώσεων του (κουπόνια και κεφάλαιο) – και ουσιαστικά να βρεθεί στην “γωνία”.  Εναλλακτικά, μπορεί να συμφωνήσει με τους πιστωτές του το “κούρεμα” της τιμής των ομολόγων (haircut) ή ακόμα και των μελλοντικών κουπονιών και η τακτοποίηση να γίνει πιο ήπια, ιδανικά κατόπιν συνεννόησης.  Τέλος, το καλύτερο δυνατό σενάριο είναι ο εκδότης να υποσχεθεί να ικανοποιήσει τους πιστωτές του, πληρώνοντας όμως με καθυστέρηση τις υποχρεώσεις του, ουσιαστικά παρατείνοντας την διάρκεια ζωής των ομολόγων.

Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις το ποιο σημαντικό συστατικό είναι αν και τα πόσο η όποια μορφή αναδιάρθρωσης γίνει σε συνεννόηση με τους πιστωτές και φυσικά η επιλογή της κατάλληλης χρονικής στιγμής που θα επιλέξεις να κάνεις αναδιάρθρωση.  Αυτή τη στιγμή οι αγορές πιέζουν αφόρητα για κάποιου είδους λύση αν και η κατάσταση δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται.  Το ποιο πιθανό είναι οτι κάποια στιγμή θα γίνει μια “τακτοποίηση” του θέματος, που ιδανικά θα προβλέπει την επέκταση της διάρκειας των ομολόγων και θα αποτρέπει έντονους κραδασμούς στην Ευρωζώνη. Το πρόβλημα χρέους της Ελληνικής Κυβέρνησης δεν ήταν ποτέ μόνο ελληνικό καθώς το 70% από τα 326δισ είναι στα χέρια ξένων επενδυτών.

Οι συνέπειες από μια άτακτη αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους θα είναι επώδυνες για πολλούς και επομένως κάθε λύση πρέπει να είναι σωστά μελετημένη.  Η θέση της ελληνικής κυβέρνησης είναι ιδιαίτερα δύσκολη αλλά πρέπει να εκμεταλλευτεί όσο είναι νωρίς την αλληλεξάρτηση που υπάρχει λόγω της έντονης έκθεσης της Γερμανίας και της Γαλλίας στο ελληνικό χρέος. Σταδιακά επιχειρείται μια μετακύλιση του χρέους στην ΕΚΤ και το ΔΝΤ και τότε το “χαρτί” της πολιτικής διαπραγμάτευσης θα έχει καεί για τα καλά. Ήδη από τα μέσα του 2010 ένα ποσοστό του ελληνικού χρέους που ήταν στα χέρια ξένων τραπεζών έχει βρεθεί στην κατοχή της ΕΚΤ.

Πληθωρισμός: Ο επόμενος πονοκέφαλος των κεντρικών τραπεζών

Ενώ οι ανεπτυγμένες αγορές προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την κρίση χρέους και τους χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, και προς το παρόν αδιαφορούν για τον πληθωρισμό, η κατάσταση στις αναδυόμενες αγορές, και ιδιαίτερα στην Κίνα και την Ινδία είναι εντελώς διαφορετική. Οι υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης των τελευταίων ετών έχουν ως συνέπεια την έξαρση του πληθωρισμού, ενός εκ των χειρότερων εχθρών κάθε κεντρικού τραπεζίτη. Το 2011 αναμένεται να είναι η χρονιά ανοδικών επιτοκίων για αρκετές οικονομίες προκειμένου να τιθασευτεί ο υψηλός πληθωρισμός.

Αυξανόμενες πληθωριστικές πιέσεις ανά τον κόσμο με τις Ασιατικές χώρες να επιβαρύνονται περισσότερο καθώς είναι εισαγωγείς πρώτων υλών.

Η Κίνα ανακοίνωσε ότι ο πληθωρισμός για τον Ιανουάριο έφτασε το 4,9%, με τις τιμές των τροφίμων να αυξάνονται κατά 10,3%(!) και να προκαλούν ανησυχίες για την δυνατότητα της κυβέρνησης να ελέγξει την συνεχιζόμενη άνοδο των τιμών.

  • Πως αντέδρασε η Κεντρική Τράπεζα της Κίνας;

Κίνα: Βασικό Επιτόκιο Δανεισμού 1 έτους

Οι τρείς (3) συνεχόμενες αυξήσεις στα επιτόκια, από τα μέσα Οκτώβριου, έφεραν το βασικό επιτόκιο δανεισμού για ένα έτος στο 6,06% αλλά και πάλι ο πληθωρισμός συνεχίζει να αυξάνεται. Σε μια πρόσθετη κίνηση να συγκρατήσει την υπερ-θέρμανση της οικονομίας η Κεντρική Τράπεζα αύξησε το ποσοστό των ελάχιστων αποθεματικών των τραπεζών, ενώ μόλις πριν δυο χρόνια υπό τον φόβο της παγκόσμιας πιστωτικής κρίσης έκανε ακριβώς τις αντίθετες κινήσεις.
Οι Κινέζοι καταθέτες στην προσπάθεια τους να προστατεύσουν την αξία των χρημάτων τους έναντι του πληθωρισμού αγοράζουν ακίνητα, εμπορεύματα, ακόμα και καταναλωτικά αγαθά.

Ινδία: Βασικό Επιτόκια Δανεισμού

Η κατάσταση στις υπόλοιπες αναδυόμενες αγορές δεν διαφέρει καθώς χώρες όπως η Ινδία, Βραζιλία, Ινδονησία αυξάνουν επίσης τα επιτόκια προκειμένου να αντιμετωπίσουν την απειλή του αυξανόμενου πληθωρισμού.

Ένας επιπλέον παράγοντας που επιτείνει τις ανησυχίες των κεντρικών τραπεζών είναι η αναστάτωση στην περιοχή της Μέσης Ανατολής. Η γεωπολιτική αστάθεια στην περιοχή αναμένεται να επηρεάσει  ανοδικά τις τιμές του πετρελαίου, ακόμα ενός  σημαντικού παράγοντα για την πορεία του πληθωρισμού.

Πριν ακόμα λοιπόν επιλυθεί το πρόβλημα του υπερδανεισμού των ανεπτυγμένων χωρών, ο πληθωρισμός έρχεται ιδιαίτερα απειλητικός και αναμένεται να οδηγήσει σε σταδιακή αύξηση των επιτοκίων ανά τον κόσμο. Ήδη οι πρώτες ενδείξεις για τον πληθωρισμό στην Αγγλία και την Γερμανία είναι ανησυχητικές και απειλούν τις αποδόσεις των ομολογιακών επενδυτών.

Όσο οι προσδοκίες για άνοδο του πληθωρισμού αυξάνονται τόσο οι επενδυτές προσπαθούν να προστατεύσουν την αξία του χαρτοφυλακίου τους. Το τελευταίο διάστημα έχουν αυξηθεί σημαντικά οι αγορές ομόλογων με προστασία έναντι του πληθωρισμού (inflation-linked bonds) ενώ δεν είναι λίγοι αυτοί που επιλέγουν εναλλακτικούς τρόπους προστασίας από τον πληθωρισμό, όπως εμπορεύματα και μετοχές εταιρειών, των όποιων η πορεία εξαρτάται από τις τιμές των τροφίμων. Τέλος, υπάρχει σταδιακή αύξηση της ζήτησης σε διαπραγματεύσιμα αμοιβαία κεφάλαια εμπορευμάτων (Exchange Traded Funds – ETFs) πιστεύοντας ότι οι τιμές των εμπορευμάτων θα συνεχίσουν την ανοδική πορεία.

Ο πληθωρισμός θα αποτελέσει σημαντικό παράγοντα για την πορεία των μετοχικών αγορών το 2011 και από οι ενδείξεις είναι ότι δύσκολα θα τιθασευτεί.

Αναταράξεις στην Ευρωζώνη, με πρωταγωνίστρια την Ιρλανδία. Μια κρίση διαφορετική από την ελληνική..

Η επιδείνωση των προβλέψεων για τα δημοσιονομικά των αδύναμων χωρών της Ευρωζώνης, ουσιαστικά τις “ωθεί” εκτός αγορών κεφαλαίου μιας και πλέον οι αποδόσεις που πρέπει να πληρώσουν για να προσελκύσουν ομολογιακούς επενδυτές είναι αρκετά υψηλές.

Πέρα λοιπόν από την Ελλάδα, που σχεδόν εδώ και 1 χρόνο αδυνατεί να δανειστεί από τις αγορές, σιγά-σιγά έρχονται στην ίδια κατάσταση και οι λοιπές χώρες που σχηματίζουν τον άξονα των αδύναμων δημοσιονομικά χωρών της Ευρωζώνης (Προς το παρόν η Ιταλία είναι στην καλύτερη κατάσταση από τις πέντε, αν και το χρέος της ως προς το ΑΕΠ είναι 115%(!))  Χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Ιρλανδίας, της οποίας το 10-ετές ομόλογο έχει καταγράψει ανάλογη πορεία με το αντίστοιχο ελληνικό, με την απόδοση του το τελευταίο 6μήνο να είναι αυξημένη κατά 411 μονάδες βάσης (4,11%) στο 8,669%. Η διαφορά επιτοκίου (spread) στο 10-ετές ομόλογο της Ιρλανδίας σε σχέση με το αντίστοιχο Γερμανικό καταγράφει ιστορικά υψηλά στις 646 μονάδες βάσης, προβληματίζοντας έντονα τις αγορές και επηρεάζοντας τις μετοχικές αγορές αλλά και την ισοτιμία του ευρώ έναντι του δολαρίου.

Με άλλα λόγια, την ίδια στιγμή που η Γερμανία πρέπει να πληρώσει σε ετήσια βάση τόκο 2,409% για να δανειστεί για 10 χρόνια, οι αγορές ζητούν από την Ελλάδα ετήσια απόδοση ίση με 11,396%, την Ιρλανδία 8,669% και την Πορτογαλία 6,882%, επιτόκια που υποδηλώνουν σοβαρά δημοσιονομικά προβλήματα.

Στο παρακάτω διάγραμμα απεικονίζεται η πορεία των CDS – ασφάλιστρων κινδύνου έναντι πιθανής χρεοκοπίας του εκάστοτε εκδότη-όπου είναι ενδεικτική η επιδείνωση, έτσι όπως αποτυπώνεται στις σχετικές αγορές.

H Ιρλανδία έχει δημόσιο χρέος 132,3δις δολάρια ήτοι 57,6% του ΑΕΠ της ενώ η Ελλάδα έχει συνολικό δημόσιο χρέος 438δις Δολάρια, το οποίο είναι 126,8% του ΑΕΠ της χώρας. Στην Ιρλανδία το πρόβλημα προέρχεται από τον υπερδανεισμό των τραπεζών ενώ στην Ελλάδα από τον υπερδανεισμό του κράτους.  (σε επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθούμε πιο διεξοδικά με την σύγκριση των επιμέρους ευρωπαϊκών οικονομιών).

Το 2011 θα είναι αρκετά δύσκολο για το ελληνικό δημόσιο καθώς οι υποχρεώσεις σε πληρωμές τόκων και κεφαλαίου από παλαιότερα έτη ανέρχονται περίπου στα 43δις ευρώ. Και εφόσον είναι αδύνατον να δανειστούμε από τις αγορές με επιτόκια της τάξεως του 10-12% θα συνεχίσουμε να εξαρτόμαστε αποκλειστικά από τα λεφτά του μνημονίου, τα οποία έρχονται ίσα ίσα για να καλύυψουν τις  παραπάνω υποχρεώσεις και μάλιστα με συνεχή επίβλεψη της αποτελεσματικότητας των μέτρων εξυγίανσης της οικονομίας.

Η Ελληνική οικονομία έχει ανάγκη τις διαρθρωτικές αλλαγές για να γίνει ανταγωνιστική και να προσελκύσει ξένες επενδύσεις σε αντίθεση με την Ιρλανδία που αν καταφέρει να σώσει τις τράπεζες της θα είναι πιο εύκολο να ανακάμψει καθώς έχει εδώ και χρόνια δημιουργήσει ένα περιβάλλον φιλικό στις ξένες επενδύσεις, προσελκύοντας εταιρείες όπως η Google, Intel, Microsoft.

Τι να προσέξετε όταν επενδύετε σε ομόλογα

Διανύουμε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο για την ελληνική και παγκόσμια οικονομία και οι ιδιώτες επενδυτές οφείλουν να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στις επενδυτικές τους επιλογές. Είναι καλό να επιδιώκουν να ενημερώνονται αναλυτικά για τα επιμέρους χαρακτηριστικά του κάθε προϊόντος που σκέφτονται να τοποθετήσουν τα χρήματά τους και να μην στέκονται μόνο στην προσδοκώμενη απόδοση. Έχοντας σαν γνώμονα αυτό θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε με απλά λόγια κάποια γενικά χαρακτηριστικά της αγοράς ομολόγων καθώς και τις ιδιαιτερότητες που επικρατούν αναφορικά με τα ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου.

Όσο και αν ακούγεται παράξενο η επένδυση σε ομόλογα ενέχει επενδυτικό κίνδυνο, ο οποίος όμως σε καμία περίπτωση δεν είναι ίδιος με αυτόν των μετοχών. Αν και τα ομόλογα αποτελούν επενδύσεις σταθερού εισοδήματος (fixed income) το ενδεχόμενο να υπάρξουν διακυμάνσεις στην τιμή τους, ακόμα και απώλεια του κεφαλαίου δεν αποκλείεται. Η εμφάνιση σύνθετων ομολόγων περιπλέκει την διαδικασία λήψης επενδυτικής απόφασης εκ μέρους των επενδυτών, καθώς αρκετές φορές οι επαγγελματίες του χώρου δεν ενημερώνουν επαρκώς για τα χαρακτηριστικά της κάθε έκδοσης τους επενδυτές.

Ένα ομόλογο δεν είναι τίποτα άλλο από ένα δάνειο που δίνουμε σε επιχειρήσεις ή κυβερνήσεις που έχουν ανάγκη από χρηματοδότηση και για αντάλλαγμα εισπράττουμε ανά τακτά χρονικά διαστήματα (συνήθως εξάμηνο ή έτος) ένα εισόδημα/τόκο–>κουπόνι, καθώς και το αρχικό κεφάλαιο της επένδυσης στη λήξη του δανείου/ομολόγου.
Ένας βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της τιμής των ομολόγων είναι τα επιτόκια της αγοράς. Η σχέση τιμής ομολόγου με το επιτόκιο της αγοράς είναι αντίστροφη, δηλαδή όταν πέφτουν τα επιτόκια, ανεβαίνουν οι τιμές των ομολόγων και αντιστρόφως. Πέρα από τον κίνδυνο επιτοκίου, δηλαδή την πιθανότητα να μειωθεί η τιμή του ομολόγου από αύξηση των επιτοκίων, υπάρχει και ο πιστωτικός κίνδυνος, δηλαδή ο κίνδυνος αδυναμίας πληρωμής εκ μέρους του εκδότη του κεφαλαίου και των εναπομεινάντων κουπονιών. Ο βασικός παράγοντας που καθορίζει το μέγεθος του πιστωτικού κινδύνου είναι η χρηματοοικονομική κατάσταση του εκδότη.
Τα τελευταία εκατό χρόνια η πιστοληπτική ικανότητα των ομολόγων αξιολογείται από εξειδικευμένες εταιρείες, όπως η Standard & Poor’s, Moody’s, Fitch. Σκοπός της κάθε εταιρείας αξιολόγησης είναι να μετρήσει την πιθανότητα χρεοκοπίας του εκδότη λαμβάνοντας υπόψη μια σειρά από ποσοτικούς και ποιοτικούς παράγοντες. Η βαθμολόγηση προκύπτει κατά ένα μεγάλο βαθμό από το τρέχον επίπεδο και την τάση βασικών χρηματοοικονομικών δεικτών του εκδότη. Οι βασικές κατηγορίες χρηματοοικονομικών δεικτών που λαμβάνονται υπόψη είναι: δείκτες κάλυψης δανειακών αναγκών, δανεισμού, ρευστότητας και κερδοφορίας. Οι βαθμοί αξιολόγησης κυμαίνονται από ΑΑΑ  (τα πλέον ασφαλή ) έως D (ομόλογα σε πτώχευση).

Πίνακας 1: Κλίμακες Διαβάθμισης Πιστοληπτικής Ικανότητας

Ανάλογα με τον βαθμό πιστοληπτικής ικανότητας διακρίνουμε τα ομόλογα σε δυο βασικές κατηγορίες, τα ομόλογα υψηλής πιστοληπτικής ικανότητας (investment grade) και τα ομόλογα υψηλής απόδοσης  (junk/ high yield bonds) ή διαφορετικά κερδοσκοπικά ομόλογα (speculative grade). Όσα ομόλογα αξιολογούνται με ΒΒΒ και άνω  (βάση S&P, Fitch) ή Baa και άνω (βάση Moody’s) θεωρούνται υψηλής πιστοληπτικής ικανότητας ενώ τα ομόλογα με χαμηλότερους βαθμούς πιστοληπτική ικανότητας εμπίπτουν στην κατηγορία των κερδοσκοπικών ομολόγων. Τα κερδοσκοπικά ομόλογα έχουν αυξημένη πιθανότητα πτώχευσης και συνήθως υπόσχονται υψηλές αποδόσεις για να προσελκύσουν επενδυτικά κεφάλαια.

Ο βαθμός πιστοληπτικής ικανότητας ενός εκδότη ομολόγου είναι πολύ σημαντικός τόσο για τον ίδιο τον εκδότη όσο και για τον επενδυτή-αγοραστή του ομολόγου. Κατ’ αρχήν τα περισσότερα ομόλογα που εκδίδονται αγοράζονται από θεσμικούς επενδυτές (συνταξιοδοτικά ταμεία, αμοιβαία κεφάλαια κτλ), οι οποίοι συνήθως έχουν περιορισμούς στην ποιότητα των ομολόγων που μπορούν να αγοράζουν. Αν η πιστοληπτική ικανότητα ενός εκδότη επιδεινωθεί σημαντικά είναι πολύ πιθανό πλέον να αδυνατεί να αντλήσει νέα κεφάλαια από έκδοση ομολόγων, καθώς θα είναι αποτρεπτικό για πολλούς δυνητικούς αγοραστές-επενδυτές να τοποθετηθούν. Επιπλέον, αρκετές εκδόσεις ομολόγων προβλέπουν αύξηση του κουπονιού που πληρώνει ο εκδότης σε περίπτωση που μειωθεί η πιστοληπτική του ικανότητα, δηλαδή αυξάνεται το κόστος κεφαλαίου για τον εκδότη. Η αύξηση του κόστους κεφαλαίου συνεπάγεται την ανάγκη για μεγαλύτερη αποδοτικότητα των επενδύσεων που κάνει ο εκδότης, προκειμένου να είναι σε θέση να πληρώσει τουλάχιστον το κόστος του κεφαλαίου.

Η πιστοληπτική διαβάθμιση ενός ομολόγου αντικατοπτρίζει την πιθανότητα πτώχευσης ή αδυναμίας πληρωμών και έχει άμεσο αντίκτυπο στην απόδοση του ομολόγου καθώς οι επενδυτές θα σπεύσουν να πουλήσουν το ομόλογο, διαμορφώνοντας την τιμή του ομολόγου χαμηλότερα, μετακινώντας τα κεφάλαια τους σε ασφαλέστερες μορφές επένδυσης. Τέλος, σε περιόδους χαμηλής ρευστότητας, όπως αυτή που διανύουμε, η πιστοληπτική αξιολόγηση των ομολόγων είναι κρίσιμη καθώς οι τράπεζες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα κρατικά ομόλογα που έχουν στο χαρτοφυλάκιο τους σαν ενέχυρο για την παροχή σχετικά φθηνής ρευστότητας (χαμηλό επιτόκιο δανεισμού) από την κεντρική τράπεζα.

Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας & τα stress tests των Ευρωπαϊκών Τραπεζών

Η κίνηση της ΕΚΤ ουσιαστικά να αγνοήσει τις αποφάσεις των 3 οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησεις (Moody’s, S&P, Fitch) και να συνεχίσει να αποδέχεται τα ομόλογα του Ελληνικού δημοσίου ως ενέχυρο για την παροχή φθηνής ρευστότητας στις ελληνικές τράπεζες είναι χαρακτηριστική της σοβαρότητας με την οποία προσεγγίζεται η δημοσιονομική κρίση στην Ευρώπη. Επιπρόσθετα, το προηγούμενο διάστημα η ΕΚΤ εμφανίστηκε στις αγορές ως βασικός αγοραστής ευρωπαϊκών κρατικών ομολόγων επαναφέροντας μια σχετική ηρεμία στις αγορές.  Μια πιθανή κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας,όσο και αν παρουσιάζεται ως αμελητέα από κάποιους, είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσει αλυσιδωτά προβλήματα στην Ευρωζώνη καθώς ένα ιδιαίτερα μεγάλο μέρος των ελληνικών ομολόγων είναι στην κατοχή της Γερμανίας και της Γαλλίας. Θα είναι δύσκολο επομένως η ΕΚΤ να μείνει αμέτοχη στην δημοσιονομική κρίση χρέους.

Επίσης, καταλυτικά για την ψυχολογία του επενδυτικού κοινού ήταν τα αποτελέσματα των ασκήσεων προσομοιώσεις (stress test) για 91 ευρωπαϊκές τράπεζες, όπου προέκυψε ότι οι περισσότερες έχουν επαρκή ρευστότητα να αντέξουν πιθανή επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης.  Υπάρχουν φυσικά αρκετοί που πιστεύουν ότι οι υποθέσεις των ασκήσεων ήταν σχετικά ελαστικές και ότι η αποτίμηση του μεγαλύτερου μέρους των κρατικών ομολόγων, που έχουν στο χαρτοφυλάκιο τους οι τράπεζες, στην λήξη δεν αντικατοπτρίζει την τρέχουσα πραγματικότητα.

Με τις ασκήσεις προσομοιώσεις οι Ευρωπαίοι εταίροι έσπευσαν να πείσουν τις αγορές ότι το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα είναι ισχυρό και να αποκαταστήσουν την επενδυτική ψυχολογία και παρόλες τις αντιδράσεις φαίνεται ότι προσωρινά το πετυχαίνουν. Απομένει να δούμε αν οι κρατικές παρεμβάσεις είναι ικανές να αποτρέψουν την ύφεση και να επαναφέρουν την παγκόσμια οικονομία σε τροχιά ανόδου ή απλά θα δημιουργήσουν μια νέα ¨φούσκα¨ υπερχρεωμένων κρατών.